2- Peyvên ku Biçûk û
Mezin Dihên Nivîsîn
1. Peyvên ku bi tîpa biçûk dest pê dikin:
Navên rojan:
în, şemî, pêncşem
Navên mehan:
adar, tîrmeh, tebax, cotmeh
Navên zimanan:
farisî, kurdî, rûsî, erebî
Navên gel û neteweyan:
ereb, kurd, tirk, çerkes, suryan, faris
Navên bîr û bawerîyên dînî û hevalnavên bi wan pêk
hatine:
Mînak: xirîstîyanî - xirîstîyan, cihûtî - cihû,
misilmantî - misilman,
bûdîzm - bûdî
2. Peyvên ku bi tîpa mezin dest pê dikin:
Sertîpa bêjeya yekem a hevokê
-- Dayȋka min ji mala xalê min tê.
-- Gelo hûn ê kengî biҫin serdana Sozdarê? Dema hûn
çûn, gazî min jî bikin.
-- Hewar! Kurê min tu çima weha dikî?!
Nav û paşnavên mirovan:
Sebrî Botanî, helbestvanekî kurd ê navdar e.
Nasnavê mirovan, dema ku bi navê wan re bû bin yek û
tevî navêwan, bên bikaranîn:
Navê Sekretêra Giştî ya Partiya Sûrya Pêşerojê, Hevrîn
Xelef e.
Serenavên cih, sazî, çem, derya, okyanȗs, parzemîn,
çîya û navê
din ên erdnîgarîyê, bi tîpa mezin dest pê dikin:
-- Navên cihan: Mezopotamya, Amed, Şengal, Dirbêsîyê,
Şehba.
-- Navên rêxistinan: Rêxistina Mafên Mirovan,
Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, Însîyatîfa Dayîkên Aştîyê,
-- Navên çeman: Dîcle, Ferat, Nîl, Zap,
-- Navên deryayan: Beltîq, Manş,
-- Navên okyanȗsan: Pasîfîk, Hindî,
-- Navên parzemînan: Asya, Afrîka, Ewropa,
-- Navên çîyayan: Hîmalaya, Agirî, Zagros,
Di navên ku ji ravekekê pêk tên de, heke hevenavek
bûbe
parçeyeke serenavê, bi tîpa mezin dest pê dike:
Çîyayê Toros, Deşta Heranê, Birca Belek
Lê heke ew hevenav ne parçeyeke serenav be, biçûk tê
nivîsandin:
Ew çemê ku di Endîwerê re dibûre, Dîcle ye.
Navên roj û serdemên taybet, bi tîpa mezin dest pê
dikin:
Roja 21ê Adarê li gelê me pîroz be.
Alî, dema ku bi wateyeke taybet bên bikaranîn, bi tîpa
mezin dest pê dikin:
Şoreşa Rojavayê Kurdistanê, di 19ê Tîrmehê de, dest pê
kir.
Navê xizmatîyê, dema ku bûbe nasnav û bi nav re bûbe
yek, mezin
tê nivîsȋn. Lê heke nebûbe parçeyeke serenavê, wê demê
bi tîpa
biçûk dest pê dike:
Dema ku ez çûm Dêrikê, min Apê Mûsa dît.
Ez çûm Tirbespîyê, min apê xwe Mûsa dît.
Seretîpa bêjeya yekem a veguhestî; ango hevoka di nava
dunikê de, mezin tê nivîsîn.
Ferhad got: “Ez wî mirovî baş nas dikim.”
Di serenivîsan de, ji bilî gihanek, daçek û
veqetandekên ku cuda
tên nivîsandin, hemû bêje bi tîpa mezin dest pê dikin:
Wî nivîsa bi navê “Raman û Ziman” xwend.
Romana bi navê “Çîyayên bi Xwînê Avdayî” pir xweş e.
Tevgera Demokratîk a Demên Dawî.
Hevoka ku piştî cotxalê tê, bi tîpa mezin dest pê
dike. Lê heke piştî cotxalê mînak hatibin rêzkirin, mînaka pêşîn jî bi tîpa
biçûk dest pê dike.:
Zerdeşt dibêje: “Baş bihizire, baş biaxife û baş pêk
bîne.’’
Navdêr li gorî zayenda xwe dibin du cure: nêr û mê.
Seretîpa navê taybet ê ku li lawiran tê kirin, mezin
tê nivîsȋn:
Piştî çend rojan, dê Kanûn bizê (Kanûn; navê çêlekekê
ye).
Navên pirtûk, kovar û rojnameyan, bi tîpa mezin dest
pê dikin:
Min îro ji “Zordestname” çend bend xwendin.
Kovara “Asoya Jinê” mehane tê weşandin.
Rojnameya “Azadîya Welat” pir dewlemend e.
3- Rastnivîsa lêkeran
Di nivîsîna kurmancîyê da qayîdeya giştî ew e ku lêker ji
parçeyên axaftinê yên din cuda dihên nivîsîn.
Nivîsîna lêkerên sade: Kopula li gel parçeyên axiftinê
yên din (ku bi dengdêran diqedin û nedengdêran diqedin) weha dihê nivîsîn:
Ez kurd im
Tu kurd î
Ew kurd e
Em kurd in
Hûn kurd in
Ew kurd in
Nivîsîna lêkerên nesade: Lêkerên nesade jî wekî hemû
lêkerên din, ji parçeyên axaftinê yên nelêkerî cuda dihên nivîsîn. Lê ji navên
wan jî dîyar e ku lêkerên nesade bi xwe ji çend bêjeyan pêk dihên. Hin beşên
lêkerên nesade hene ku bi parçeyên xwe yên lêkerî ra bûne yek lê hin jî cuda
ne.
1) Lêkerên nesade yên ku bi hevûdin ve dihên nivîsîn Hin
lêkerên nesade hene ku bi hevûdin ve dihên nivîsîn.
pêşgir + lêkera sade
Ev cureyên lêkeran ji pêşgiran (da-, hil-, ra-, rû-, ve-,
vê-, wer-) û lêkerên sade pêk dihên. Bi serê xwe tu maneya van pêşgiran tune
ye. Loma di rastnivîsîna vî cureyî da, qayîdeya sereke ew e ku divê pêşgir bi
tu awayî ji lêkerên sade nehên veqetandin û hertim bi wan ve bihên nivîsîn.
dagirtin, dagerîn, daxistin, hilînan, hilgirtin, hilkirin,
hilkişîn, rabûn, raçandin, ragirtin, raketin, rakirin, raxistin, rûniştin,
vebûn, vedan, vegerandin, vegerîn, vegevizandin, vegevizîn, vegirtin,
vemirandin, vemirîn, vekirin, veqetandin, veqetîn, vexistin, vexwarin, vêketin,
vêxistin, wergerandin, wergerîn, wergirtin
2) Parçeyên lêkerên ku ji hevûdin cuda dihên nivîsîn
Lêkerên hevedudanî hene ku ji parçeyên wekî navdêr +lêker, rengdêr + lêkeran an
jî ji daçek+cihnav+lêkeran pêk dihên. Parçeyên van cureyên lêkerên hevedudanî
ji hevûdin cuda dihên nivîsîn.
av dan, avjenî kirin, bang dan, bar kirin, ber dan
(berhem dan), bi cih înan, bi dar da kirin, bi hev ketin, bi hev ve kirin, bi
rê kirin, bi ser ve bûn, bi ser xwe ve hatin, dehf dan, deng vedan, ders dan,
dest jê berdan, dest pê kirin, dev jê berdan, guh dan, guhdarî kirin, heyf
hilînan, hîn bûn, hîn kirin, jê birin, jê çûn, jê ketin, jê kirin, jê man, ji
ber çûn, ji ber kirin, ji hev ve kirin, ji xwe kirin, kar kirin, kurt kirin,
lal bûn, lê çûn, lê dan, lê hatin, lê înan, lê kirin, lê pirsîn, lê xistin, lê
werdan, li hev înan, li hev kirin, li hev pirsîn, li xwe kirin, nimêj kirin,
rêz kirin, pê hesîn, pê ketin, ser dan, ser jê kirin, serî lê dan, şahîk kirin,
şû kirin, tê dan, tê gihîştin, tê werdan, têk çûn, tol hildan, tûj kirin, vala
kirin, xeber dan, xelas bûn, xelas kirin, xerab kirin, zarok înan, zeft kirin,
zerhimî bûn, zîl dan
Ger lêker di erka raderê da bin cuda dihên nivîsîn;
Bikaranîna cilên nû zêde ne.
xeberdana serokê îraqê qut bû.
serîlêdana îmtîhana qedîya.
serjêkirina mirîşkê zê xilas bû.
biserketina tîma me em ser bilind in.
pêvekirina tayîkan xelet e.
liberxedana jîyanê dijwar e.
biserxwevehatina wî zû nebû.
4- Nivîsîna bêjeyên ku bi “sk-”, “sp-” û “st-”yê dest pê
dikin
Bi tesîra hin zimanên din û nemaze jî bi tesîra tirkîyê,
di bilêvkirin û nivîsîna hin bêjeyên bîyanî da, gelek kes [î]yekê datînin
pêşîya wan û wan bi wî awayî bi lêv dikin û dinivîsin.
stasyon → îstasyon
Di hin zimanan da, bêje bi “sk-”, “sp-” û “st-”yê dest pê
nakin, lê bêjeyên kurmancîyê hene ku bi “sk-”, “sp-” û “st-”yê dest pê dikin.
Di fonotaksa kurmancîyê da, destûr heye ku gotin bi van dengên navbirî dest pê
bikin.
sp- → spartin, spas, spehî, spêde, spî
Loma bêjeyên bîyanî yên mîna “spîral”, “sponsor”,
“spontan”, “spor”, “sportmen”, “sprey” û hwd, di kurmancîyê da bi hêsanî dihên
bilêvkirin û nivîsîn.
st- → standin, stewl, stewr, stêr, strî, stû, stûn, stûr
sk- → skandal, skaner, skeç, Skender, skor
Di kurmancîyê da, mirov di warê bilêvkirina bêjeyên weha
da tu zehmetîyê nakişîne ku [î-]yekê li pêşîya wan bi cih bike. Ji ber vê yekê,
tu pêwîstî bi lêzêdekirina dengê [î]yê tune ye û ya rast ew e ku nimûneyên dayî
bêyî lêzedekirina [î]yê bihên bilêvkirin û nivîsîn.
Weha binivîse Weha
nenivîse
Skandînavya Îskandînavya
skarpîn îskarpîn
skelet îskelet
skemle îskemle
skoç Îskoç,
îskoç
skonto îskonto
Spanya Îspanya
spîrto îspîrto
spîyon îspîyon
stasyon îstasyon
statîstîk îstatîstîk
steka îstaka,
îsteka
Stenbol Îstenbol
stop îstop
5- Nivîsîna [î]ya berî [y]yê
Bêjeya ku bi [î]yê diqede û [y] lê dihê zêdekirin, divê
ku [î]ya wê nebe [i] û wekî xwe bihê nivîsîn. Ev [î]ya li vê derê behskirî di
kurdîya zazakî û kurdîya soranî da jî wekî xwe dihê nivîsîn.
Weha jî rast e Weha
jî rast e
(azadî) azadîya Kurdistanê azadiya Kurdistanê
(derzî) derzîya min derziya
min
(gundî) gundîyên me gundiyên
me
(kuştî) kuştîyên me kuştiyên
me
(xanî) xanîyê me xaniyê
me
TÊBÎNÎ:
Li ser vê mijarê nîqaş berdewam in û hin zimannas bi 'î' yê dinivîsînin hin jî bi 'i' yê qebûl dikin.
Mesele ji Celadet Elî Bedîrxan dest pê dike lewre wî heta hejmara 60î ya kovara Hawarê bi 'î' yê dinivîsand lê piştî vê hejmara şîroveyekê dike dibêje divê bi 'i' were nivîsîn.
Hûn kîjanê qebûl bikin bi wê binivîsin lê bila standart be nivîsa we. Ne hinek ev hinek ew be.
6- Nivîsîna [ê]ya berî [y]yê
Bêjeya ku bi [ê]yê diqede û [y] lê dihê zêdekirin, divê
ku [ê]ya wê nehê guhertin û wekî xwe bihê nivîsîn.
Weha binivîse Weha nenivîse
(dê) dêya min diya
min/ dîya min
(pê) pêyên min piyên
min/ pîyên min
(rê) rêya dirêj riya
dirêj/ rîya dirêj
7- Nivîsîna Navên Hêlan
Navên hêlên sereke ev in:
bakur, başûr, rojava, rojhilat.
em di wê bawerîyê da ne ku awayê hêsantir û pratîktir ew
e ku em jî wekî gelek
zimanên din bikin û xwe bispêrin yektêgihîyê û weha
binivîsin:
bakurrojava, bakurrojhilat, başûrrojava, başûrrojhilat.
Navên hêlan heger ne navdêrên taybetî bin, bi hûrdekan
dest pê dikin.
Zayenda hemû hêlan
“nêr” e.
bakurê Kurdistanê, başûrê Kurdistanê, rojavayê
Kurdistanê,
rojhilatê Kurdistanê
bakurrojavayê Kurdistanê, bakurrojhilatê Kurdistanê,
başûrrojavayê Kurdistanê, başûrrojhilatê Kurdistanê
Zayenda hêlên ku wekî navên deveran dihên bikarînan,
mê
ye û tîpa wan ya destpêkê jî bi girdekê dihê nivîsîn.
Rojhilata Dûr, Rojhilata Navîn, Rojhilata Nêzîk
Heger bêjeyên Bakur, Başûr, Rojhilat, Rojava û hwd navên
deveran, herêman, bajaran, welatan û hwd bi xwe bin, hingê divê ku tewanga wan
jî li gor zayenda mê bihê nivîsîn.
Ez dê biçim Bakurê. Ez li Bakurê sê rojan mam.
Ez dê biçim Başûrê. Ez ji paytextê Başûrê hatim.
Ez dê biçim Rojavayê. Ez dê vegerim Rojavayê.
Ez dê biçim Rojhilatê. Ez li Rojhilatê sê rojan mam.
8-Nivîsîna Daçekan
Di nivîsîna daçekan da qayîdeya yekem ew e ku hemû
cureyên daçekên kurmancîyê -ji çend beşan pêk hatibin jî- divê ku serbixwe
bihên nivîsîn. Ango divê ku daçek bi bêjeyên din ve nehên nivîsîn.
Lewra ew jî wekî rengdêr, navdêr, cihnav hwd cureyekî
peyvan e û çawa ku ev cureyên cuda dihên nivîsîn divê ew jî cuda bihên nivîsîn.
Nivîsîna pêşdaçekên kurmancîyê:
Hin ji pêşdaçekên kurmancîyê sade ne, hin bi alîkarîya
yên sade ji hin bêjeyên din peyda bûne û hin jî ji hin bêjeyên din ber bi
daçekbûnê ve hatine guhertin. Her du cureyên pêşdaçekan yên dawî pêşdaçekên
nesade ne.
bi bi
kêrê bi te bi çaran
bê bê
Xezalê bê te bê şeşan
ji ji
Mêrdînê ji te ji çaran
li li
Dihokê li te li heftan
Pêşdaçekên nesade:
li ba li ba
malê li ba te li ba çaran
li ber li ber
malê li ber te li ber yekê
li bin li bin
maseyê li bin te li bin çaran
li ser li ser
maseyê li ser te li ser pêncan
li gor li gor
Xezalê li gor te li gor çaran
li paş li paş
xanîyî li paş te li paş yekî
li pêş li pêş
mamostayî li pêş te li pêş yekê
li pişt li pişt
dibistanê li pişt te li pişt her çaran
ji bo ji bo
Berfînê ji bo te ji bo pêncan
ji ber ji ber
Xanimê ji ber te ji ber çaran
ji bin ji bin
xanîyî ji bin te ji bin yekê
ji paş ji paş
zilamî ji paş te ji paş yekê
ji pişt ji pişt
xanîyî ji pişt te ji pişt dehan
Daçek bi giştî cuda dihên nivîsîn:
li mala me sekinî
bi saya te çêbû
di nav xanî da bû
li ber derî rûnişt
ji xezalê stand
Lê divê bi pêveka dema niha û dema bê neyê tevlîhevkirin.
ew bi hehûdin ve dihên nivîsîn.
diçim malê
bixwe lê zêde nexwe
ezê biçim malê
9- Peyvên Dunavdêrî
Peyvên dunavdêrî ew curepeyv in ku ji du navdêran pêk
dihên û li dû hevûdin dihên gotin û nivîsîn. Lê divê ku her du navdêr ji
hevûdin cuda bihên nivîsîn û [û]ya gihanek di navbera wan da bihê danîn.
ba û baran, dev û diran
ar û agir, ar û namûs
dem û dewran, dek û dolab
ehd û peyman, eşq û evîn
gend û gemar, kar û şixul
şer û pevçûn, zar û ziman
çûn û hatin, dan û standin
dîk û mirîşk, dost û dijmin
ken û girî, kêm û zêde
xêr û guneh ap û birazî
xal û xwarzî, berf û baran
def û zirne, deşt û zozan
çerm û hestî, hûr û rovî
rext û fîşek, rih û simbêl
şîr û şekir, şûr û mertal, ta û derzî
10- Nivîsîna saet, deqîqe, sanîye û salîseyê
Tixûbên saet, deqîqe û sanîyeyê bi cotxalê (:) dihên
nîşandan.
Nimûne:
Nivîsîn: 06:25 Bilêvkirin:
sifir şeş û bîst û pênc deqîqe
Nivîsîn: 06:25:45 Bilêvkirin:
sifir şeş û bîst û pênc deqîqe û çil û pênc sanîye
Pirs: Saet çend e?
Bersiv: Saet sifir şeş û bîst û pênc deqîqe û çil û pênc
sanîye ye.
Tixûbê salîseyê, bi bêhnokê (,) dihê nîşandan.
Nimûne:
Nivîsîn: 06:25:45,24 Bilêvkirin:
sifir şeş û bîst û pênc deqîqe û çil û pênc sanîye û bîst û çar salîse
Nivîsîn: 06:03:45,24 Bilêvkirin:
sifir şeş û sifir sê deqîqe û çil û pênc sanîye û bîst û çar salîse
Pirs: Saet çend e?
Bersiv: Saet sifir
şeş û bîst û pênc deqîqe û çil û pênc sanîye û bîst û çar salîse ye.
Sih deqîqeyên li gel hejmareka saetê dibe ku bi du awayan
bihên bilêvkirin:
Nivîsîn: 06:30 Bilêvkirin:
1. sifir şeş û sih deqîqe 2. sifir şeş û nîv
Nivîsîn: 18:30 Bilêvkirin:
1. hejdeh û sih deqîqe 2. hejdeh û nîv
Di sîstema analog da têgihên “berî nîvroyê” (kurtkirin:
bn û bilêvkirin: bene) û “piştî nîvroyê” (kurtkirin: pn û bilêvkirin: pene)
dihên bikarînan.
Nimûne: 6:30 bn Bilêvkirin: 1. şeş û nîvê berî nîvroyê 2.
şeş û nîvê beneyê (şeş û sihê beneyê) 3. şeş û nîv bn
Nimûne: 6:30 pn Bilêvkirin: 1. şeş û nîvê piştî nîvroyê 2.
şeş û nîvê peneyê (şeş û sihê peneyê) 3. şeş û nîv pn
Panzdeh deqîqeyên ku li gel hejmareka saetê ye dibe ku bi
du awayan bihên bilêvkirin:
Nivîsîn: 06:15
Bilêvkirin: sifir şeş û 15 deqîqe
Nivîsîn: 06:15 Bilêvkirin:
sifir şeş û çaryek
Ji hejmarnava bîstî heta dawîyê, gihaneka “û”yê dikeve
navbera hejmarnavan û cuda dihên nivîsîn:
bîst û yek, bîst û du, bîst û sê, bîst û çar, bîst û
pênc, bîst û şeş, bîst û heft,
bîst û heşt, bîst û neh, sih û yek, sih û du, sih û sê,
sih û çar, sih û pênc, sih û neh
11- Nivîsîna Tîpa Ducare
Tîpa ducare di morfemên kurmancîyê yên sade da tune ye.
Divê ev jî bihê dîyarkirin; kêm bêje hene ku bi heman awayî dihên nivîsîn lê
cuda dihên bilêvkirin û her weha maneyên wan jî cuda ne. Bilêvkirina wan ya
cuda ji ber wê yekê ye ku tîpên nimînendeyên van dengan di alfabeya kurmancîyê
da eynî ne. Mimkin e ku bêjeyên weha di nivîsînê da bibin sedemên
şaştêgihîştinan. Di rewşên weha da divê ku mirov xwe bispêre kontekstê û loma
jî pêwîst nake ku mirov tîpeka wan ducare binivîse.
Weha binivîse Weha
nenivîse
ber (kilîm) berr
birîn (= qut kirin) birrîn
ker (= yê/ya ku nabihîze) kerr
pir (= gelek) pirr
Tîpên ducare yên bêjeyên ji zimanê erebî Tîpên ducare yên
bêjeyên ji zimanê erebî, di kurmancîyê da bi tîpekê dihên nivîsîn. Ji ber vê
yekê ye ku kurmancîya van bêjeyên ji zimanê erebî weha dihê nivîsîn:
cebbar ( جَُبّار ) cebar
cedd (جَدُّ ) ced
cennet (جَنَّة ) cenet
cerrah (جَرّاح ) cerah
ciddî (جدِّّي ) cidî
dellal (دَ ا لّل ) delal
dîqqet (دِّقَّة ) dîqet
enfîyye (أَنفيَّة ) enfîye
ewwel (أَوَّل ) ewel/ewil
fenn (فَنُّ ) fen
hebb (حَبُّ ) heb
hecc ( حَ ا ج ) hec
hedîyye (هَدِيَّة ) hedîye
hell (حَلُّ ) hel
hemmal (حَ ا مال ) hemal
hemmam (حَمّام ) hemam
heqq (حَقُّ ) heq
hessas (حَسّاس ) hesas
hiss (حِّسُّ ) his
hisse (حِّصَّة ) hise
mehelle (مَحَلَّة ) mehele
muddet (مدَّة ) midet
muellim (معَلِّّم ) mielim
Muhemmed ( محَمَُّد ) Mihemed
12- Nivîsîna Dîrokê
Awayê ku ji alîyê gelek welatan ve, nemaze ji alîyê
welatên Ewropayê ve û di hemû belgeyên Yekîtîya Ewropayê da -ji bo hemû zimanên
YEyê- dihê bikarînan û her weha di nivîsîna kurmancîyê da jî cihê xwe girtiye,
ew awa ye ku hejmarên roj, meh û salê li dû hevûdin dihên nivîsîn û di navbera
wan da xalek (.) dihê danîn.
Nimûne: 21.03.2011
Li gor ISOyê, divê ku tarîx bi awayê roj, meh û salê rêz
bibe û ji heşt reqeman pêk bihê; çar reqem ji bo nîşandana salê, du reqem ji bo
mehê û du reqem jî ji bo rojê. Li gor prensîpa ISOyê, di awayê pêşnîyazkirî da
sifirek li ber beşê yekhejmar dihê danîn:
Nimûne: 21.03.2011
Di nivîsîna tarîxê da bala xwe bide van xalan jî
1) Di nivîsîna tarîxê da, heta ku mimkin be divê ku mirov
beşê salê kurt neke.
weha nenivîse: 09.08.11
weha binivîse: 09.08.2011
Lewra heger bi awayê 09.08.11 yan jî 9.8.11 bihê nivîsîn,
hin kes dikarin jê fam nekin ka mebest jê nehê tebaxê ye yan yazdehê tebaxê ye.
Nivîsîna tarîxê ya bi tîpan Gava ku tarîx bi tîpan, ango
bêyî reqeman dihê nivîsîn, gireya îzafe û tewangê pê ve dihên nivîsîn (bnr.
beşê “Nivîsîna hejmarnavan”).
Nimûne:
di bîst û yekê adarê da, di sala hezar û neh sed û heftê
û çaran da, di sala hezar û neh sed û çilî da, di sala du hezarî da
Nivîsîna tarîxê ya bi reqem û tîpan
Gava ku di nivîsîna tarîxê da reqem û tîp li gel hevûdin
bin, gireya tewanga reqeman jî bi wan ve dihê nivîsîn.
Nimûne:
Di sala 1975an da
bîstê mehê, 20ê mehê
sihê mehê, 30ê mehê
1920ê mîladî
0 Comments