DI HELBESTÊN GULISTANA SE’DÎYÊ ŞÎRAZÎ DA BIKARANÎNA HEYWANÊN ERÊNÎ Û NEYÎNÎ

Kadim Hikmet Hejmar-9 Sal-2023 Meh-mijdar

(Arî Beravî)

Kurte

Ev lêkolîn di derbarê Gulistana Se‟dîyê Şîrazî, bikaranîna motîfên heywanan, bi çi awayî hatine bikaranîn, bi erênî yan neyînî û çima erênî yan jî çima neyînî hatine bikaranîn, di helbestê da maneyeke çawa dane hatîye tetkîk kirin. Metaforên heywanan di dîrokê da çima maneyên erênî û neyînî girtine, bi kîjan taybetîyên xwe ve ev heywan di nav gel da cih girtine mijarên sereke yên vê lêkolînê ne.

Di destpêkê da rê û rêbazên xebatê tê ravekirin. Di beşên heywanên erênî û heywanên neyînî da di derbarê heywanên ku helbestan da hatine bikaranîn ji alîyê rehnasîyê ve, ji alîyê maneya erênî yan jî neyînî ve, mantiqa derketina wê ya dîrokî û di helbestan da bi çi awayî hatîne bikaranîn tê ravekirin.

Peyvên Sereke: Se‟dîyê Şîrazî, Heywanên erênî, Gulistan, Heywanên neyînî, Helbest

THE USE OF POSITIVE AND ADVERSE ANIMALS IN THE POEMS OF SA'DI SHIRAZI'S GOLESTAN

Abstract

This research provides information about the use of animal motifs in Sadi Shirazi's Gulistan, how they are used why they take positive or negative meanings, and what kind of meanings they attribute to the poem. Why animal metaphors have gained positive or negative meanings throughout history and what characteristics these animals have among the people constitute the main subjects of the research.

In the introduction, the study methods are explained. In the sections on Positive Animals and Negative Animals, the logic of the animals used in poems in history, the positive or negative meanings they have gained and how they are used in poetry are explained.

Keywords: Sadi Shirazi, Positive animals, Gulistan, Adverse animals, Poetry

SADİ ŞİRAZİ'NİN GÜLİSTAN ESERİNDEKİ ŞİİRLERİNDE GEÇEN OLUMLU VE OLUMSUZ HAYVANLARIN KULLANIMI

Özet

Bu araştırma, Sadi Şirazi'nin Gülistan eserinde, hayvan motiflerinin kullanımı, nasıl kullanıldığı ve neden olumlu ya da olumsuz anlamlar aldıkları, şiire ne tür anlamlar yükledikleri hakkında bilgiler vermektedir. Hayvan metaforlarının tarih boyunca neden olumlu veya olumsuz anlamlar kazandığı, bu hayvanların halk arasında hangi özelliklerle yer aldığı araştırmanın ana konularını oluşturmaktadır.

Giriş bölümünde çalışma yöntemleri anlatılmaktadır. Olumlu Hayvanlar ve Olumsuz hayvanlar bölümlerinde ise şiirlerde kullanılan hayvanların tarihte çıkış mantığı, kazandıkları olumlu ya da olumsuz anlamlar yönünden ve şiirde nasıl kullanıldığı açıklanmaktadır.

Anahtar Sözcükler: Sadi Şirazi, olumlu hayvanlar, Gülistan, olumsuz hayvanlar, Şiir

Destpêk

Armanca vê vekolînê; analîzkirina heywanên ku di berhema Gulistan a Se‟dî da derbas dibin yek bi yek danasîn e. Danasandina heywanan îzahkirina maneyên wan yên ku di edebîyatê da cih girtine, ravekirina mantiqa derketina wan maneyên dîrokî armanca xebata me ye. Di civakê da maneya ku barkirine li ser heywanan, çima bi erênî û neyînî di nav gel da cih girtine bi saya vê xebatê wê were ronîkirin.

Mijara gotarê Di berhema Gulistanê da analîzeke li ser heywanên erênî û neyînî ye. Piştî dîyarkirina mijarê çavkanîyên ku di derbarê mijara heywanan, di derbarê Se‟dî Şîrazî û gulistanê da yek bi yek hate vekolîn. Ji gelek ferhengên edebîyata klasîk yên cur be cur sûd hate wergirtin. Ji bo helbest xweş were fêmkirin di bin da wergara wê ya kurdî hate nivîsîn. Piştî tespîtkirina heywanan yek bi yek bi mantiqa derketina dîrokî hate ravekirin û di helbestê da bi çi awayî mane girtibe hate ravekirin.

Se‟dî li Şîrazê hatîye dunyê û qebra wî jî niha li wir e. Di piçûktiya xwe de li Şîrazê li ser ilmê dînî û zanistî perwerde dibe. Pişt re li Bexda û li çend bajarên din perwerdeya xwe dewam dike. Bi taybetî di ilmên dînî û edebî de digihêje mertebeyeke bilind (Înal û Yamalak, 2013: 11).

Berhemên Se‟dî ku bandoreke mezin li edebiyata Rojhilatê kirîye, piştî mirina wî hatine berhevkirin û ji aliyê Ehmed b. Ebûbekir ve wek kuliyat hatîye çapkirin û 22 an 23 berhemên wî hene, ji wan 16 pirtûk û 6 jî rîsale ne. Zimanê wî gelek fesîh û bibelaxet e, Navdarbûna wî ya rastî ji vê yekê tê ku yek ji mezintirîn hostayên cureya masnewîyê ye. Di berhemên Se‟dî da bi piranî atmosfereke perwerdehî û hînkirinê heye. Armanca wî ew e ku civak û ferd bigihêje modela mirovî ya herî baş. Ji bo vê yekê jî bal kişandîye ser wê yekê ku helbestên wî her qismê civakê bikişîne. Her çi qas gelek berhemên wî hebin jî di cîhanê da berhemên Se‟dî yên herî navdar Bostan û Gulistan in (Emiroğlu, 2012: 23).

Se'dî heya sala 1256an li xerîbiyê geh li Şamê geh li Hicazê, geh li Fasê digere. Carna tê Kurdistanê li Amed û Meletîyê dibe mêvan, carina jî heya Qonyayê diçe bi Mewlana re dikeve xelwetê. Di sala 1256an de ji ber ku êrîşa Tirkan disekine vedigere welatê xwe Şîrazê. Nêzî deh salan li Şîrazê dimîne. Di vê demê de pêşî pirtûka xwe ya Bostan, salekê şûnde jî pirtûka xwe Gulistanê dinivîse (Înal û Yamalak, 2013: 12).

Gulistan ji nezm û nesrê pêk tê. Di nav vê berhemê da çîrokên exlakî û pendî hene. Heşt beşê Gulistanê hene. Ev beş li gor mijaran hatine veqetandin. Îbretê padîşahan, Exleka parsayan, Fezîleta qene‟etê, Feydeyê sûkutê, Eşq û ciwanî, Bêqewetî û êxtîyarî, Tesîra terbîyeyê, Adaba sihbet û rûniştinê (Gökhan, 2014: 69).

Ji destpêka jiyana mirovahiyê heta niha, mirovan gelek sûd ji ajalan girtine û ajalan di gelek qadên jiyanê de alîkariya mirovan kirine. Mirovan hinek ajalên wek hesp, ker, çêlek, ga, pez, dîk, mirîşk, kûçik û hwd kedîkirine û xistine bin xizmeta xwe. Van ajalan carinan di şeran de, carinan di nêçîrê de, carinan di parastina mirovan ya li dijî ajalên kûvî de, carinan di xwedîkirina pez û dewaran de gelek alîkarî dane mirovan. Wekî din mirovan şîrê ajalan yan vexwarine yan jî ji xwe re kirine mast û penîr û dew. Her wiha goştê ajalan xwarine û ji postên wan ji xwe re cil û berg û pêlav û alavên din çêkirine. Ji zemanê berê heta niha jî ji hiriya ajalan, ji xwe re nivîn û lihêf û konên mezin çêkirine. Ji van tiştan hemûyan xuya dibe ku di navbera mirov û ajalan de têkiliyeke pir xurt heye û gelemperî mirovan ji ajalan feyde dîtiye (Duman, 2019: 4).

Di jîyanê da heywan zêde bi mirovan ra xweş û beş bûne, di muxayîlê mirovan da jî tesîreke mezin hiştine û zêde di hizrê wan da cih girtine. Ji ber vê yekê di gelek çîrokên gelêrî da leheng wek heywan derdikevin pêş me (Yaldız. 2002: 1).

Însan ji berîya zayînê ve bi heywanan re têkiliyeke xurt ava kirîye. Têkilîya heywan-mirov pêşî ji bo peydakirina hewcedarîyên bingehîn pêk tê. Heywan ji hebûna mirovan heta niha mexlûqên muhim in. Di dawîya Serdema Kevirîn da, fîgurên li ser dîwarên şikeftan da tenê di derbarê heywanan bûn. Ev rewş giringîya heywanan û di wê demê de derdixe holê. Heywan hewcehîyên mirovan yên bingehîn bi cih tanî, piştre ketin di nav bawerîyên wan. Ji ber vê yekê, heywan di avakirina bawerî û jiyana civakî-çandî da rolek mezin lîstine. Figurên heywanan yên ku di heyama pêşdîrokî da, li ser dîwarên şikeftan hatine xêzkirin, wêneyên ku têkoşîna mirov-heywan nîşan dide û heta fîgurên ku di çêkirina alfabeyan da hatine bikaranîn. Heywan di nav çavkanîyên herî giring da ne ku wateyên pîroz yên wê demê ji heywanan re û têkilîya mirov-heywan rave dike û pêkhatina mîrateya çandî îsbat dike (Keskinsu û Özşahin, 2022: 933)

Maneyên erênî û neyînî yên ku di dîrokê da ji heywanan re hatine pêwendîkirin bi hin hêmanan ve girêdayî ne. Ji xeynî hewcedarîyên bingehîn, heywan piştî ku ketin nav bawerî, jiyana civakî, raman, stran, çîrok û destanên mirovan, maneyên erênî û neyînî li wan kirin.

Hin bûn sembolên hêzê, hin jî bûn sembolên qelsîyê. Hinek bûn sembola zîrekî, eqil û qurnazîyê, hinek jî bûn sembolên ehmeqî û nezanîyê.

1. HEYWANÊN ERÊNÎ

1.1. Hûma

Teyrê hûma teyrekî navdar e. Peyva hûma ji zimanê Arî tê. Erebîya wê „bûlah‟ e. Tê maneya teyrê siûdê û teyrê bihiştê. Ji bo hin taybetîyên Anka, Sîmurx, Garuda, Kaknus û Phoenix wan dişibênin hev. Teyra hûma li hin cihên berf û serma da dijî. Di hin rîwayetên curbecur da tê gotin ku li van cihan dijî: Giravên Okyanûsa Hîndê, Çîyayê Kafê, Hindîstanê, Deşta Kipçak, Behra Muhîtdê û li herema Hita-Hoten da dijî ( Eskigün, 2002: 29).

Di nav gel da; Bi navê “teyrê dewletê” tê naskirin. Wisa tê bawerkirin ku nêzîkî kê bibe bereket, rizq, şeref û îmkanan dide. Ew wekî biyom, bioxir tê bawerkirin (Ertan, 1939: 286)

Di beyta jêr de Se‟dî hûmayê bi wateya teyra siûdê bi kar anîye. Se‟dî teyra hûmayê bi bûmê re muqayese kirîye. Teyra hûma ji bo nîşaneya siûdê erênî nîşan daye, bûmê ji bo bêyomîyê û sembola wêranbûnê neyînî nîşan daye. Di vê beytê da dibêje; Gava hûma bimire dîsa kes bûmê qebûl nake. Ji ber ku bûm di nav civatê da bi neyînî tê naskirin. Gava bûmê bibînin ditirsin ku tiştek were serê wan ji ber vê kes nakeve di bin sîya bûmê.

رّ وُای اس ج اِى ض دْ هعذ هّکس یًاتذ ت سیز سای ت مْ

Di cîhanê da Hûma nîn be jî Kes nakeve di bin sîya bûmê da

(Şirazi: 5)

Taybetîyeke din ya hûmayê ew e ku, qet zererê nadê ajalên bêzerer. Hestîyan dixwe û li hewayê, li asîman dema xwe derbas dike ( Eskigün, 2002: 29)

Se‟dî di beyta jêr de, me‟neya ku zererê nade heywanên din bi kar anîye. Hestîyan dixwe û emr diborîne. Ev taybetîya wî, li hemberê teyrên din wî mezintir dike. Di beytê da dibêje; li hemberê teyrên din Hûma xwedî rûmet e. Sedema wê jî ew e ku zererê nade kesî. Bi hestîyekî qayîl dibe. Ev xususîyeta hûma wî ji teyrên din rûmetir û mezintir dike.

ك استخ اْى خ رْد جا رًْ یًاسارد وُا تز وُ هزغاى اس آى ضزف دارد

Ku hestî dixwe ezîyet nade heywanên din Teyrê Hûma li ber çûkên din xwedîyê rûmetê ye

(Şirazi: 17)

1.2. Hesp/ Esp

Di dîroka mirovahiyê ya hezar salan de di hemî qadên jiyana mirovan de hespan cihekê pir girîng girtiye. Hesp ji aliyê mirovan ve bi hêsanî tê kedîkirin û perwerdekirin. Ji ber hêz û qaweta hespî, mirovan ew di karûbarê çandinê de bi kar anîne. Her wiha ji bo siwariyê jî ajalê herî zêde hatiye bikaranîn hesp bûye. Di çanda berê ya hemû miletan de mirovê ku xwediyê hespekî baş bûya ev ji xwe dikir xala pesindanê (Duman, 2019: 62)

Hespê Ereban: gelek saxlem e, hespê siwarî û pêşbazîyê ye û pir hêja ye. Ji hespên ingilîzan saxlemtir e. Dikare 24-28 saetan bê av rê here (Ertan, 1939: 13)

Hesp di nav Edebîyata klasîk de zêde di nav beytên eleqedarê şer û siwariyê tê bikaranîn. Se‟dî di Gulistana xwe da metafora hesp gelek caran hin ajalên bêkêr û beredayî re muqayese dike. Hesp bi giştî di helbest û çîrokên şer û mêranîyê da derdikeve pêş me.

Di beyta jêrê da metafora hesp bi ajala ku di nav jiyanê da neyînî tê bikaranîn re muqayese dike. Hesp nîşaneya kêrhatin û jêhatîbûnê ye yanî mispet e. Lê belê ker nîşaneya bêkêr bûn û beredayîbûnê ye. Ji ber vê jî neyînî tê bikaranîn. Se‟dî behsa hespê ereban kirîye sedem ew e ku hespê ereban nîşaneya saxlembûn, eqil bûn û sedeqetê ye yanî taybetiyên erênî ne û ji hespên din jêhatîtir, navdartir û mezintir in, ji ber vê hespê ereban bi kar anîye;

اسة تاسی گّز ضعیف ت دْ وُچ اٌى اس ط یْل خز تَ

ji kerê axirê çêtir e Her çi qas hespê ereban zeîf be jî

(Şirazi: 105)

Se‟dî di Gulistanê de neyînî bûna zeîfîyê erênî nîşanî me dide û qelew bûnê, wek giranî, bêkêr bûnê nîşanî me dide. Çi qas ga qelew be jî di şer de kêr nayê lê hesp ji bo siwarîyê, ji bo lezbûnê bikêr tê.

ر سّ هیذاى گا پز اّری اسة لاغز هیاى ت کار ایذ

roja meydanê ne gayê qelew Hespê bejin zirav bi kêr tê

(Şirazi: 5)

1.3. Şêr/ Şîr

Şêr li cihên çiyayî û daristanî dijî. Ew bi bedena xwe ya bihêz, biheybet, pençên wêranker, bi hîrîn û bijîyê ve wekî qralê alema heywanan tê nasîn. Di gelek berhemên bi vî rengî da pesnê wî tê dayîn. Hema bêje li seranserê cîhanê û di gelek çandan da di pêvajoya

dîrokê da, şêr di hunerên wek wêne, peyker û mîmarîyê da wekî sembola hêzê hatîye teswîr kirin (Ertap, 1996: 122).

Şêr hin taybetîyên tabiî, xwezayî di beytan de cîh digire. Di nav heywanan de yê herî bihêz şêr e. Gava pesnê yekî bidin bi qeweta yan jî bi xezaba şêr tê mukayese kirin. Di Edebîyata klasîk de şêr sembola mêranî, hamîyet û wêrekîyê ye. Bi taybetî Hz. Alî û Hz. Hamza bi laqaba şêr tên nasîn (Yılmaz, 2011: 71).

Se‟dî di vê beyta jêr de dibêje: Ger tu birçîya bimirî jî ji bênamûsan alîkarî nexwaze. Qîymeta xwe neyîne xwarê. Weke şêr be û ji bo parîyek nan li hemberê se xwe rezîl neke. Lewra şêr di şikefta xwe da bimire jî parîyê se naxwe.

رّ تویز ت سخت ا ذًر غار خً رْد ضیز یًن خ رْد سگ

Ger bimire jî di şikefta xwe de Naxwe qet şêr parîyê xwarina se

(Şirazi: 61)

1.4. Eşter/ hêştir

Deve di dîrokê de mil bi mil bi mirovan re jiyane û li ser ferman û xizmeta mirovan kar kirine. Ew li ser mesafe dirêj bar hildigirin, guhastina leşkeran dikin, û tewra jî wekî heywanên siwarî xizmet dikin (Ertan, 1939: 75)

Hêştir, heywanekî gelek saxlem e, ji alîyê birêveçûna di çolê da gelek jêhatî ye. Hêştir ew heywan in ku ji tîbûnê re gelek qayîm in. Dikarin heşt saetan birçî û tî bimînin (Durkaya: 21)

Se‟dî Şîrazî jî di heman maneya saxlembûnê û bi jêhatîbûna meşînê bi kar anîye û erênî ye. Dibêje ku hêştir di vê meşê da diwestin ezê çawa îdare bikim.

پا هسكیي پیاد چ ذٌ ر دّ؟ كش تحول ست دْ ضذ تختٔ

Ku hêştir jî ji bo meşê westaye Pîyê feqîrê pîyade çawa bimeşe

(Şirazi: 21)

1.5.Bilbil

Bilbil bê bihar nayê fikirîn, bihar jî bê bilbil nabe. Ji ber ku bilbil, çivîkekî koçber e, bi her awayê zivistanê ne li cihekî ye. Çawa ku bihar koç dike, bilbil jî pê re koç dike. Dema bihar tê bilbil jî vedigere. Bihar hatina bilbil bi xwe ve girê dide û debara xwe dike. Sedema strana bilbilê ku bi şev û roj distire, weke biharê tê nîşandan. Dema em meseleyê di warê têkilîya gul û bilbil da dinirxînin, em dibînin ku demsala kulîlkbûna gulê bihar e. Gulên ku di biharê da şîn dibin dem bi dem nû dibin û heya payîzê didomînin. Hatina biharê, şînbûna

gulan û vegera bilbilan li welat, mal û baxçê yekbûn û yekitîyê çêdike. Bilbil distirê ji ber ku gul şîn bûye. Her der kesk û tijî kulîlk in (Ertan, 1939: 173)

Di edebiyatê da cihek heye ku her balinde bi wê tê sembolîzekirin. Qir bi leş û cesetan ve, kund, bûm bi wêranbûnê re, bilbil jî bi têkilîya gulê re tê sembolîzekirin (Çetinkaya, 2008: 129)

Di edebîyata klasîk da bilbil bi gelek awayî tê bikaranîn. Heywanekê erênî ye. Bi gulê ra, bi şibandina aşiq ra, bi muqayesekirina heywanên din ra, bi feryad û fîganan ra û bi biharê ra tê teşbîh kirin. Se‟dî Şîrazî di gulistanê da carekê behsa bilbilê kirîye û bi bûm re muqayese kirîye. Her ku tê zanîn bûm wêranbûnê, xeberên reş û yên ne baş, bêsiûdê temsîl dike. Bilbilê jî ji bo biharê ku bihar xeberên xweş temsîl dike daye berhev.

تلثلا هژد ت اِر تیار خثز تذ ت ت مْ تاس گذار

Xeberê bed ji bûmê kor ra bihêle Bilbilo tu mizgînîya biharê bîne

(Şirazi: 113)

1.6 Fîl

Ajalek bi çerm stûr, beden mezin û xurt e ku li herêmên germ ên Afrîka û Asyayê dijî. Di edebiyatê de, bi gelemperî wekî mezin û xurt û bi tiştên piçûk û qels re têne berhev kirin. hose dirêj û Ew jî bi bedena xwe ya xurt mijara helbestan e. Bi bedena xwe ya xurt û mezin, ji bo têkoşer û mirovên bi hêz tê wateya fîlan. Gotina "pilten" pir caran tê bikar anîn (Aslanoğlu, 2020: 151)

Di derbarê “fîl” da gelek bikaranînên cuda hene. Se‟dî di helbestên xwe da hin caran bi morîyan ra muqayese kirîye, hin caran ji bo bal bikişîne balindeya ebabîlê bi kermêşan ra nivisîye hin caran jî bi taybetîya fîl ya girbûn û hêzbûna wî bi kar anîye. Maneyên wê yên erênî û neyînî hene lê bi giştî heywaneke erênî tê bikaranîn.

Di vê rêzika jêr da dibêje; mirov çi qas biqewet be, bihêz be jî di dilê mirov da qencî, başî mirovatî nîn be vala ye. Mêrxasî gotinên baş û xweş gotin e. Ne kulm avêtin e.

هزد است آ كً در ا هزده یًست اگز خ دْ تز ك ذٌ پیطا پیل

Ne merd ewê ku tê da mirovahî nîne Eger xwe bavêje pêşîya fîl jî

(Şirazi: 52)

2. HEYWANÊN NEYÎNÎ

2.1. Şewrevîn/ Çilê Çilê

Erebî jê re dibêjin huffaş, farisî dibêjin şebpare, di kurdî de gelek navên wan hene. Mînak: şewrevîn, şevşevok, çilê çilê, şevşevik, çemçemok, pirçemek, pêrçem, çeqçequle hwd.

Huffaş di erebî de tê ma‟neya tişta ku ronahîyê de nabîne lê belê tarîyê de dibîne. Şewrevîn di tarîyê de dibînin lê di rûşenîyê de nikarin bibînin. Ji ber vê yekê kurdan ji wan ra gotine şewrevîn, şevşevok hwd.

Şevrevîn bi şevê ra tên nasîn. Di şevê de derdikevin hewşê neçîra xwe dikin. Zeîf in, çavên wan piçûk in. Bi haşeratan û fêkîyan ûrê xwe, zikê xwe têr dikin. Mala wan di şikeftan de ye bi qeflan dijîn ( Durkaya, 15: 17).

Di edebîyata me da ji ber ku ji ronahîyê aciz dibe û di tarîtîyê de dijî, di edebîyata me da bûye mijara ramanên cîyewaz. ronî; aqil, bextewarî, qencî, şahî, hevaltî û hwd. Ji ber ku ew têgînên bedew temsîl dike, şewrevîn di nav metaforên ku bi wan re berevajî tê bikaranîn (Ertap, 1996: 111).

Di edebîyata klasîk de şewrevîn li hemberê tavê tê bikaranin. Se‟dî jî bi vî awayî bi kar anîye. Di beyta jêr de dibêje ku: di rojê de çavê şewrevînê nebîne çi gûnehê tavê ye. Tav ji bo jiyana me gelek mûhîm e. Lê belê korbûna şewrevînê li hemberê tavê ew qas mûhîm nîne. Di edebîyata klasîk de tav bi misbet yan jî başiyê derdikeve pêşîya me. Şewrevîn menfî yan bi xirabîyê tê pêşîya me. Însanên qenc bi tavê tên şibandin, yên xirab bi şewrevînê. Se‟dî şewrevînê bêsuç nîşan daye. Lê belê me‟neya wê de şewrevîn neyînîye. Şewrevîn di cihê însanên xerab, yên hesûdîyê dikin û rastîyê nabînin de bikaranîye. Eger nebîne çavê şewrevîn gûnehê tavê nîne, ji ber ku tav ji bo başiyê dixebite lê şevrevîn nabîne. Hin însanên xirab hene naxwazin rastiyê bibînin yan jî çavê wan êdî ji rastîyê re kor e. Eger nebînin sucê qencan nîne. Tu çi qas bîxwazî çavê wan ronî bikî, lê nabe, nikarî. Çavên wan ronî nabe. Rastiyê nabînin.

گز ثًی ذٌ ت ر سّ ضة پز چطن چطو آفتاب را چ گ اٌ Çi gûnehê çavê rojê(tav) ye Ger nebîne çavê şevrevînê bi roj

(Şirazi: 9)

2.2. Mar

Mar, ku bi navên Ef'î û Su'b'an tê bikaranîn, li gorî bikaranînan cureyên cuda nîşan dide. Navê Su'bân tê maneya "marê mezin, nêr" û "ejder". Ef'î marê reş e ku pir xeternak, xerab û jehrî ye. Peyva Mar tê maneya marê normal. Mar heywanekî pir xeternak û kujer e (Aslanoğlu, 2020: 369)

Xişendeyekî êrîşdar e. Di rîwayetê de dibêjin ku, Li bihûştê lingê wî hebû. Hz. Adem û Hz. Hawa gava wê fêkîya qedexe xwarin mar jî arî şeytan kirîye. Ji ber vê yekê bihûştê hatiye qewirandin. Xûda lingê wî jê kir û mahkûmê erdê xûşîne kir (Ertan, 1939: 119)

Se‟dî metafora mar zêdehî di maneyên neyînî da bi kar anîye. Di rêzika jêr da bi taybetmendîya mar a pêvedan û jehrîyê ve ku maneya rastîn bi kar anîye.

Gava tirs bikeve dilê heywan û însanan êrîşê dikin. Her wekî din mar zû bi zû me ve nadin lê gava bitirse, tirsa pêlêkirinê bikeve dilê wî êrîşê dike. Sadî jî bi vê taybetiya mar şibandiye wezîr û karmendên padîşah. Gava wezîrên, karmendên padîşah ji padîşah bitirsin, difikirin gelo çawa em wî gez bikin, wî li ser text bêxin erdê;

اس آى هار تز پای راعی س ذً ک تز سزش را تک تْذ ت س گٌ

Ku serê wî biperçiqîne bi kevir Mar ji ber wê pîyê şivan gez dike

(Şirazi: 12)

2.3. Gur/ Gurg

Ji ajalên kûvî ye. Êrîşî keriyên pêz dike û zikê wan diqelêşe û wan dixwe. Gava diçe nêçîrê bêdeng e û hêdîka nêçîra xwe dike. Ji ber vê sedemê dibêjin gur bi hizr û bîr e. Ji ber ku temenê wan jî dirêj e ji wan re dibêjin “Gurê Pîr” an jî “Gurê Barandîtî”. Gava gelek birçî bibe dadikeve gundan û dîk û mirîşkan jî dixwe. Gelek caran êrîşî mirovan dike û zerarê dide wan jî (Duman, 2019: 67).

Se‟dî di beyta jêr de cuda bikaranîye. Mirov eslê xwe çave bibe, mezinahîya xwe de jî ê wilo bibe. Yanî eger bavê zarokekî diz be ê kurê wî jî diz be. Çêlîkê gur mezin bibe nabe pisîk dîsa ê bibe gur.

گزچ تا آده تشرگ ض دْ عاقثت گزگ ساد گزگ ض دْ

Her çi qas bi însanan re mezin bibe jî Di encamê de çêlîkê gur dibe gur

(Şirazi: 8)

Di gulîstana Se‟dî de fîgûra gurê gelek caran em dibînin.

ك یًایذ س گزگ چ پْأً كً ذٌ ج رْ پیط سلطا Ku nabe ji gur şivan Neke zilmê mesleka sultanî

(Şirazi: 10)

Gur di klasîkan de bi şivan yan jî bi bizinan re tê bikaranîn. Çawa ku di jiyana rojanê de gur neyarê bizina ye, tevlî klasîkan jî bûye. Gelek caran bi şivan yan jî bi bizinan re tê bikaranîn.

Di beyta jor de dibêje; Çawa ku ji gur nabe şivan neyarê bizinan e, eger bibe ê bizinan telef bike, bi vî şeklî sultanê zilimkar wek gur e. Heger siltan zilimkarîyê bike, ew ê jî wek gur xelqê telef bike.

(Şîrazî: 149) پدر گفت : به مردم نيكى كن ، ولى به اندازه ، نه به حدى كه او را مغرور و خيره سر نمايد

(Bav got: bi însanan re qencî bike, lê belê bi endaze, ne ji hed zêdetir, ku ew kesê ku tu qencîyê dikî, bila bi xûrûr û bi kîbîr xwe nîşan nede)

ك گزدد خیز ، گزگ تیشد ذًاى تگفتا: یًك هزد كي چ ذٌاى

Neke kîbîrê gurê dirantûj re. Got: ji merda re qencî bike lê belê

(Şirazi: 149)

Di vê beytê da dibêje; ji însanan ra qencîyê bike, lê belê dereceyeke qencîyê heye. Tu wê astê derbas bibî, ew ji qencî bi xerabîyê werdıgere te. Gava tu qencîyekî bikî asta qencîyê derbas nebe. Ew kesê ku ti qencîyê dikî jî bila bi kibir nebe, bila pozbilind nebe.

2.4. Bûm / Kund

Kund yan jî bûm cureyek heywanên menfî ye û zêdehî ji bo tiştên menfî tê bikaranîn. Bi taybetî di nav civatê de, xelq kundan erênî nabîne û gava yek kund bibîne, bawer dike ku ê tiştên xirap were serê wî. Bi gelemperî kund cihên xerap yan jî wîran de dijîn. Çavên xwe nikarin bizîvirênin. Ji bo wê jî gava bixwazin cîhekî mêzênin serê xwe dizîvirênin. Heywanên êvarê ne wek şewrevîna ne. Nêçîra xwe parçe nakin bi wî awayî dixwûn. Kund çawa ku di nav civatê de wek bêyom tên naskirin her wekî din tevlî Edebîyatê jî bûye. Di nav çîrokên gelêrî de ji ber ku cihên xerab de dijîn sembola mirinê bûne.( Eskigün, 2006: 55)

Zêdehî jî bi hûmayê re wek zidê hev tên bikaranîn. Se‟dî jî gelek caran metafora kundê bikaranîye. Carinan bi Teyra Hûmayê re carinan jî ji bo cihên wêran da û menfî, neyînî bi kar anîye. Em di beyta jêr da dibînin ku bi maneya wêranbûnê hatîye bikaranîn.

یا ت مْ ك زُ كجت طًی كًٌٔ هار ت ك كزا تثی تشًٔ

Yan jî kundî li ku rûnî wêran dikî Marî tu kî bibînî pêve didî

(Şirazi: 29)

Mar di xwezayê de bi jehra xwe tê zanîn. Taybetiya wî ya tabiî gezkirin e. Kund di nav gel da najî. Di cihên wîran, xerab de dijî ev jî xisusîyeteke tabiî ya kundê ye. Di vê beytê de dibêje ku; mirovên xirab gava îmkaneke xirakirinê bibînin wê wek mar ewên jî xira bikin. îmkaneke dizîyê yên malên feqîran bibînin wê bidizin.

2.5. Kûçik/Se

Em dizanin se goşt dixwin. Em dizanin ku ew her goştê mirar dixwin. Ew rastiyek e ku hestîyan jî dixwin. Diranên pêş, jorîn û jêrîn yên kûçikan birende û hûrker in (Ertan, 1939: 102)

Se heywanek e ku di warê têgihiştinê de xwedîyê du taybetmendîyên dijber e. Bi gotineke din hem bi taybetmendîyên erênî û hem jî bi neyînî tê behskirin. Di nav heywanên herî nêzî mirovan da tê hesibandin. Se heywanek e ku mirov di gelek waran da jê sûd werdigirin. Îro li gelek welatan wekî cerdevan, li hin welatan wekî heywanên bargiran û heta wekî xwarin têne bikaranîn. Taybetmendîya wan ya herî naskirî ew e ku ew heywanek alîkar e ku di nêçîrê de tê bikaranîn. Ew bi sedaqeta xwe têne naskirin. Di berdêla xwarina ku ji wan distînin, bi yekî re sadiq dibin. Li alîyê din li gor nêrîna giştî ya di çanda Îslamê de kûçik nepak, in. Melaîket xwe nêzî cihê kûçik û şeytan nakin. Li gorî hin mezheban heram tê dîtin. Ji ber vê yekê heywanekî bed tê hesibandin (Aslanoğlu, 2020: 242)

Se‟dî Şîrazî metafora se di maneyên menfî, neyînî da bi kar anîye. Di Îslamê da se heram yan jî necis tên qebûlkirin. Ji bo wê gava devê xwe bidin tiştedê divê ew were pakijkirin. Di rêzika jêr da jî di vê maneyê da bi kar anîye.

Maneya vê rêzikê viha ye; her çi qas mirov têr û tijî be jî carna xirabîyek, nebaşîyek, şubheyek hemû têr û tijîbûnê têk dibe. Her çi qas bîr tijî av be û pak be jî gava seyek têkeve nav bîrê êdî ew bîr heram dibe, pîs dibe.

سگی در یّ افتذ ک ذٌ ه جٌلاب اگز تزک ای پز ک ذٌٌ اس گلاب

Segek bikeve dike genîav Eger bîrek tijî be ji gulav

(Şirazi: 43)

2.6. Ker

Ker di du koman da têne dabeş kirin: kerê kedî û yên kovî. Yên çolê li herêmên deşt û çolistanê yên nêzî avê dijîn yên hov in. kerên malê di bin emrê mirovan de dixebitin yên kovî ne (Çetinkaya, 2008: 261)

Ker, ku bi hespan re têkildar in, heywanên mulayim in. Ew bi rastî jîr û biaqil in. Lêbelê, ew bi gelemperî wekî metaforek ji bo kesên ku bêferaset û bêfêhm tê bikaranîn. Ew bi

zû diciniqin û ditirsin. Gava heywanekî hov û wehşî dibînin, pir ditirsin û ji nişka ve direvin. Ji ber vê sedemê jî bi taybetiyên tirsonektîyê li wan tê kirin (Aslanoğlu, 2020:144)

Di vê beyta jêr da têkilîya zahid û qîmet nedayîna malê dinyayê dike. Ew zêde bi malê dinyayê ra eleqedar nabin ji bo wê hemû mal li ber çavê wan heman tişt in.

جاه كعث را جل خز كزد پارسا تیي ك خزق در تز كزد

Cilên ke‟be weke kurtan li kerê kir Tu zahid bibîne ku hirqe li xwe kir

(Şirazi: 32)

2.7. Dûpişk

Dûpişk ajalek bijehrî ye, pir xeternak û kujer e. Kêzikan dixwe û gelek caran ji bo dîtina nêçîrê dikeve cihên ku mirov lê dimînin. Bi roj li cihên girtî û tarî xwe vedişêre; Bi şev çalak e. Cûreyên rengên reş, kesk û zer hene Aslanoğlu, 2020: 34)

Bi dûvê wê ve derziyek heye û di wê derziyê de jî jehr heye. Dûpişk bi derziya xwe ve bi mirovan vedide û wan dijehrîne. Bi gelemperî di nîvê şevê de ji qulika xwe derdikeve û di ronahiya hîvê de tê dîtin. Dûpişk bi mirovan vedide û wan dikuje ji ber vê yekê di nava edebiyatê de ji bo mirovên xirab tê bikaranîn (Duman, 2019: 76)

Se’dî Şîrazî metafora dûpişkê neyînî bi kar anîye. Gava dûpişk mirovan ve didin jehra wan dikeve nav laş da û êşeke giran dide wan. Se’dî di vê rêzikê da têkilîya êşa derzîyê û êşa derzîya dûpişk daye berhev. Yanê maneya rizikê ev e ku dibêje gava ku tu nikaribî karekî an jî barekî hilgirî xwe neke di bin kar an jî barên girantir da.

هکي ا گًطت در س رْاخ کژدم دگز ر چ ىْ ذًاری طاقت یًص

Telîya xwe nexwe qula dupişk Wekî din ku nikaribî taqeta derzîyê

(Şirazi: 21)

ENCAM

Se‟dîyê Şîrazî yek ji nivîskarên girîng e ku di sedsala 13an de jîyaye û têkarîyên girîng di wêjeya cîhanê de kirîye. Di berhemên wî da em bi piranî helbest, çîrok û qiseyên hînker û pendî dibînin. Berhemên wî yên bi navê "Bostan û Gulistan" di edebiyata cîhanê de cihekê muhim girtine. Berhema Gulistan zêdeyî berhemeke pendî ye û di nav da eşq û evînî, ciwanî, terbîye, sinc û ehlaq, êxtîyarî û bêqewetî, fezîleta alemê û hal, hareketên padîşah û şehzadeyan mijarên sereke ne.

Me jî di vê xebatê da li ser heywanên gulistana Se‟dî Şîrazî da lêkolînek kir. Se‟dî Bikaranîna heywanan zêdehî ji bo xurtkirina maneya helbestan bi kar anîye. Lewra heywan di edebîyata cîhanî da xwedî wate ne û ji bo hevokên kurt zêde tên bikaranîn. Se‟dî jî ji bo hevokên kurt û maneyên qayîm bide zêde bi kar anîye. Tê xuyakirin ku ji bo hevokên xwedî mubalaxa cih daye heywanan û maneyê dewlementir kirîye. Ger heywanan daye ber hev û muqayese kirîye ger jî bi metafora heywanan bi maneyên girtine ser xwe helbestan rave kirîye. Ji ber ku Sadî di çîrok û helbestên xwe de şîret, pend û agahîyên hînker parve dike û ji bo bala xwendevan bikişîne metaforên heywanan gelek zêde bi kar anîye. Metaforên heywanan ên ku herî zêde derdikeve pêş me kûçik, ker û mar in ku em di jiyana xwe ya rojane de pê re rû bi rû dimînin. Ji xeynî van ji ber ku di çîrokan da zêde mijarên şer hene heywanên şêr û hesp jî zêde derdikevin pêş me. Se‟dî Şîrazî gava ku heywnana bi kar anîye em dibînin ku zêdehî bi maneyên wan yên rastîn bi kar anîye. Gava behsa gur bike bi têkilîya bizinan û êrîşkarîyê, gava behsa mar bike bi têkilîya mar û jehr û pêvedanê, gava behsa dûpişk bike bi derzîya wê ve bi kar anîye.

Bingeha gotarê di gulistana Se‟dî Şîrazî da bikaranîna heywanan bû û me li ser vê berhemê lêkolîneke berfireh kir. Ji bo lêkolînê ji çavkanîyên cur be cur me îstîfade kir. Gelek hevok û referans ji zimanên din me wergerand û yek bi yek rêzik û helbestên gulistanê me rave kir.

Çavkanî

Aslanoğlu, O. (2020). Ruhayî Divan Şiiri Sözlüğü. Ankara: Sonçağ Akademi.

Duman, M. (2019). Hayvanlarla İlgili Efsaneler. Teza Masterê. Van: Zanîngeha YYÜ, Enstîtuya Zimanên Zindî.

DURKAYA, H. (2010). Fehîm-i Kadîm Divanı'nda Hayvanlar Üzerine Bir İnceleme.

EMİROĞLU, İ. (2012). Sa'dî'nin Bostan'ında Bazı Ahlalî Mesajlar. ANKARA: Türkiye Diyanet Vakfı.

ERTAN, M. E. (1939). Fuzuiî Divaninda Hayvanlar. Teza Masterê. İstanbul: Zanîngeha Marmara, Enstîtûya Zanistên Civakî.

Ertap, Ö. (1996). Dîvan Şiirinde Hayvan Motifi. Teza Masterê. Zanîngeha BAÜN, Enstîtûya Zanistên Civakî.

ESKİGÜN, K. (2006). Kılasik Türk Şîîrînde efsanevi kuşlar. Teza Masterê. Kahramanmaraş: Zanîngeha KSÜ, Enstîtûya Zanistên Civakî.

Kadim Hikmet Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi

Sayı: 9 - Yıl: 2023 - Kasım

GÖKHAN, a. (2014). Farsça Okuma ve Değerlendirme.

Özşahin, G. K. (2022). Tatar, Başkurt, Çuvaş Destanlarında Hayvanlar Ve İşlevleri. Folklor Akademi Dergisi.

Pala, İ. (2009). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.

Şirazi, S. (tarih yok). Gulistana Sadi. Amd. mohammad6347@gmail.com.

Şîrazî, Ş. S. (2013). Gulîstan. İstanbul: Nûbihar.

Yaldız, A. (2002). Hayvanlarla İlgili Efsaneler.

YILMAZ, S. (2011). Mesnevide geçen Hayvanlarin Tasavufi yorumu. Teza Masterê. kONYA: Zanîngeha SÜ, Enstîtûya Zanistên Civakî.